Zbiorowe mogiły żydowskie w Mrozach

  • Drukuj zawartość bieżącej strony
  • Zapisz tekst bieżącej strony do PDF
2 października 2019

Holokaust, dla którego w Polsce używa się określenia „Zagłada”, pozostawił po sobie liczne miejsca związane z eksterminacją ludności żydowskiej dokonaną przez niemieckich nazistów w czasie II wojny światowej. Do tych tragicznych miejsc należą masowe groby znajdujące się w lesie pomiędzy ulicami Bolesława Prusa i Henryka Sienkiewicza w Mrozach, które we wrześniu 2019 r. zostały uporządkowane i oznaczone pamiątkową tablicą.

Mieszkańcy Mrozów, dzisiaj w większości nieżyjący, długi czas pamiętali o zbrodniczej działalności niemieckiego okupanta wymierzonej przeciwko Żydom. Ich zachowane relacje są tak wstrząsające, że trudno jest je w pełni cytować. Wspólnie wskazywali miejsce w lesie, na dawnym „polu Fabiańskiego” i wspominali o masowych, wielokrotnych egzekucjach dokonanych przez niemiecką żandarmerię. Mówili o tym, że widzieli transporty z Żydami na miejsce stracenia, słyszeli krzyki i płacz kobiet a następnie strzały. Opowiadali, że mieszkający niedaleko mężczyźni byli przymuszani do kopania grobów a potem ich zakopywania. Później widzieli porozrzucane, ludzkie szczątki, które do czasu zakończenia egzekucji, były przysypane cienką warstwą ziemi. Po ostatecznym zakończeniu egzekucji groby zostały zasypane grubszą warstwą ziemi. Obecnie na ich miejscu rośnie las.

Sprawą eksterminacji ludności żydowskiej w Mrozach dokładniej zajmowała się Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Warszawie od 1968 r. do co najmniej 1976 r.. Akta tej sprawy znajdują się w Instytucie Pamięci Narodowej pod sygnaturą IPN BU 2448/960. W czasie śledztwa zeznania składali licznie mieszkańcy Mrozów, a także Żydzi, którzy przeżyli czas Zagłady.

Na podstawie akt śledztwa i zeznań świadków zostało wstępnie wytypowane miejsce. W 2012 r. przedstawiciele Komisji Rabinicznej przeprowadzili własne rozpoznanie i potwierdzili istnienie masowych grobów we wskazanym miejscu. Złożyli więc wniosek do Skarbu Państwa o wykup działki, na której stwierdzono istnienie grobów. Działka stanowiła własność prywatną. W 2016 r. działka została wyodrębniona geodezyjnie i wykupiona przez Starostę Mińskiego na rzecz Skarbu Państwa. Następnie ustanowiono do niej prawo przechodu i przejazdu. W międzyczasie, na wniosek Komisji Rabinicznej, na działce o numerze ewid. 624/2 w Mrozach został ustanowiony w 2015 r. w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego teren cmentarza. Groby żydowskie zostały uznane przez Wojewodę Mazowieckiego za groby wojenne, stanowiące miejsce pamięci narodowej, względem których na mocy ustawy o grobach i cmentarzach wojennych zachodzi obowiązek pielęgnacji, otaczania ich szacunkiem i powagą. Dlatego w 2019 r. Wojewoda Mazowiecki stosownym porozumieniem powierzył Gminie Mrozy obowiązek urządzenia i upamiętnienia mogiły pomordowanej ludności żydowskiej oraz przyznał na ten cel dotację w wysokości 15.000 zł. Otrzymana dotacja została przeznaczona na uporządkowanie terenu, wysypanie grobów kruszywem oraz na wykonanie tablicy pamiątkowej.

Szczegółową lokalizację grobów ustalono na podstawie wykonanych przez Komisję Rabiniczną badań georadarowych. Stwierdzono występowanie dwóch grobów o szerokości po 2,5 m i długości – jeden ok. 20 m a drugi ok. 18 m. Treść inskrypcji w języku polskim i hebrajskim została zaproponowana przez Komisję Rabiniczną Do Spraw Cmentarzy a następnie uzgodniona z Wojewodą Mazowieckim i Gminą Mrozy.

Treści inskrypcji sformułowana na podstawie akt IPN w języku polskim brzmi:

Tu spoczywają błogosławionej pamięci Żydzi zamordowani w czasach Zagłady.

Jesienią 1942 r. w masowych egzekucjach zginęło około 200 osób, mężczyzn, kobiet i dzieci

z obozu pracy w Kuflewie oraz likwidowanych gett w Mrozach i Kałuszynie.

Jesienią 1943 r. zamordowano kilkudziesięciu młodych mężczyzn

Niech ich dusze mają udział w życiu wiecznym

2019 r.

 

Treść nawiązuje do wydarzeń potwierdzonych w aktach śledztwa Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskiej. Dlatego choć z relacji mieszkańców wynika, że egzekucje odbywały się wielokrotnie, to w treści znajduje się odniesienie do dwóch egzekucji, w których zginęło ok. 200 a następnie ok. 70 osób. Egzekucje związane były z likwidacją obozu pracy w Kuflewie a także z likwidacją gett w Mrozach i Kałuszynie.

W obozie pracy w Kuflewie przebywała ludność z Mrozów, Kałuszyna, a także z innych miejscowości obecnego powiatu mińskiego. Prawdopodobnie istniały dwa oddzielne obozy pracy w Kuflewie i Jeziórku, z których jeden zajmował się melioracją dolin rzek Witówka i Kostrzyn a drugi wydobywaniem torfu. W trakcie trwania akcji „Reinhardt” trafienie do obozu pracy stanowiło dla Żydów szansę uniknięcia śmierci, dlatego wręcz starano się o przyjęcie do niego. W listopadzie 1942 r. wydano rozkaz likwidacji obozu. Znajdujący się w tych obozach ludzie mieli być wywiezieni do obozu zagłady w Treblince. Kobiety, dzieci i osoby w najsłabszym stanie fizycznym rozstrzeliwane były na miejscu, czyli w Mrozach.[1] Z akt śledztwa wynika, że egzekucję wykonywała żandarmeria niemiecka, której komendantem był Gustaw Maszteinsztajn.

Należy również wspomnieć o tym, że w związku z lokalizacją stacji kolejowej, z Mrozów organizowane były liczne transporty ludności żydowskiej zebranej z okolicznych terenów, w tym w dużej mierze z Kałuszyna. Zachowane dokumenty wskazują o transportach z Mrozów do Treblinki, do getta w Warszawie i getta w Falenicy. Niepokorni, próbujący uciekać i najsłabsi byli zabijani na miejscu. Las w Mrozach, w sąsiedztwie dzisiejszych ulic Bolesława Prusa i Henryka Sienkiewicza, stał się miejscem ich wiecznego spoczynku. W tym momencie jest to jedyne miejsce masowego pochówku Żydów na terenie miejscowości Mrozy, którego istnienie zostało potwierdzone na podstawie dokumentów archiwalnych i przeprowadzonych badań. W związku z powyższym zostało w odpowiedni sposób uporządkowane i upamiętnione.



[1] Szerzej o obozach pracy można przeczytać w artykule Ewy Marii Borkowskiej „Obozy pracy przymusowej dla Żydów w powiecie mińskim w latach 1939-1943”, opublikowanym w Roczniku Mińsko-Mazowieckim nr 23 w 2015 r., s. 79-106

Opublikował: Administrator

Rozwiń Metryka

Podmiot udostępniający informację:
Data utworzenia:2019-10-02
Data publikacji:2019-10-02
Osoba sporządzająca dokument:Administrator
Osoba wprowadzająca dokument:Administrator
Liczba odwiedzin:852